Ναόμι Κλάιν: Τι να διαπραγματευτείς λέγοντας «μέσα στο ευρώ»!

Πραγματικά αποκαλυπτική, μέσα στην απλότητά της, ήταν η απάντηση της Ναόμι Κλάιν σε ερώτηση δημοσιογράφου την προηγούμενη Κυριακή για τη θέση της Ελλάδας στην ευρωζώνη: «Δεν ξέρω αν πρέπει η Ελλάδα να βγει από την ευρωζώνη, αλλά οπωσδήποτε πιστεύω ότι το θέμα αυτό πρέπει να βρίσκεται πάνω στο τραπέζι αν προσπαθήσει κανείς να διαπραγματευτεί. Δεν ξεκινάς μια διαπραγμάτευση λέγοντας δεν φεύγουμε» είπε η διάσημη συγγραφέας του βιβλίου Δόγμα του Σοκ.

Η Ναόμι Κλάιν βρέθηκε στην Ελλάδα, προσκεκλημένη του εκδοτικού οίκου Λιβάνη αλλά και του φεστιβάλ που διοργάνωσε το περιοδικό Βαβυλωνία την προηγούμενη εβδομάδα. Πιστή στην αντισυμβατική της άποψη για τα εναλλακτικά μέσα και δίκτυα ενημέρωσης, παραχώρησε μια συνέντευξη Τύπου στο κοινωνικό κέντρο Νοσότρος, στην οποία δεν προσκλήθηκαν εκπρόσωποι του αστικού Τύπου. Και πράγματι, επρόκειτο για μια συζήτηση που ξέφυγε από το αναμενόμενο πλαίσιο, με αναφορές στο κίνημα των Σκουριών, την άλλη ενημέρωση από τα κάτω, αλλά και τους κοινωνικούς αγώνες ενάντια στην πολιτική των μνημονίων.

Το σημείο ωστόσο που έχει την ειδική του σημασία, είναι η αναφορά της συγγραφέα στο μέλλον της ευρωζώνης και τη θέση της Αριστεράς. Χωρίς να αναφερθεί συγκεκριμένα, η Ναόμι Κλάιν διατύπωσε καθαρά την αντίθεσή της στη ρητορική του ΣΥΡΙΖΑ για διέξοδο από την κρίση εντός ευρώ και ΟΝΕ. Το κύριο παράδειγμα που έφερε ήταν φυσικά αυτό της Λατινικής Αμερικής. Για να γίνει διαπραγμάτευση με τους πιστωτές, ανέφερε, «χρειάζεται πραγματικά να έχεις τη θέληση να φύγεις. Και για να έχεις τέτοια θέληση, χρειάζεται να οικοδομείς σχέσεις με άλλες χώρες που επίσης έχουν ένα όπλο στον κρόταφο και να χτίζεις ένα καρτέλ των οφειλετών». Όπως είπε, στη Λατινική Αμερική της δεκαετίας του ’80 με το σοκ χρέους, «υπήρξε μια μεγάλη ώθηση από αριστερούς οικονομολόγους για τις κυβερνήσεις του Νότου να ενωθούν και να επιστρέψουν στο ΔΝΤ και τη Διεθνή Τράπεζα σαν ένα ενιαίο διαπραγματευτικό μπλοκ». Με την τακτική αυτή, «αρνήθηκαν τις πολιτικές διαρθρωτικών αλλαγών, απαίτησαν διαγραφή χρεών και επίσης αμφισβήτησαν τη νομιμότητα αυτών των χρεών». Η Ναόμι Κλάιν στάθηκε ιδιαίτερα στη φύση του χρέους, τονίζοντας ότι «μεγάλο μέρος από το χρέος αυτό ήταν επαχθές που κληρονομήθηκε από τις δικτατορίες, ενώ υπάρχουν επιχειρήματα ότι και σήμερα τα χρέη είναι επαχθή, εξαιτίας της προέλευσής τους». Και τόνισε απευθυνόμενη στο ελληνικό ακροατήριο ότι «έτσι υπάρχει διαπραγματευτική ισχύς αλλά δεν πιστεύω ότι πρόκειται να σημειώσετε πρόοδο εκτός αν έχετε τη βούληση να φανταστείτε τη ζωή μετά την ευρωζώνη».

Αν και αντιδημοφιλές παράδειγμα στη χώρα μας, ανέφερε την Αργεντινή: «Δεν είναι βέβαια κατά κανένα τρόπο κάποιος παράδεισος, αλλά μπόρεσε να γλυτώσει τα χειρότερα από την κρίση και αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι υπήρξε μια στιγμή στη Λατινική Αμερική, όπου πολλές αριστερές κυβερνήσεις αναλάμβαναν την εξουσία σε εισαγωγικά το αριστερές, γιατί υπήρχαν πολλοί βαθμοί αριστεροσύνης αλλά δημιουργήθηκε μια νέα οικονομική δομή, με την ALBA κ.ο.κ. που δημιούργησε τη δυνατότητα να σταθούν απέναντι από το ΔΝΤ», ανέλυσε. Και παραδεχόμενη ότι «είναι πράγματι πολύ δύσκολο για μια χώρα να τα καταφέρει μόνη της», υπογράμμισε ότι «κοιτάζοντας την κατάσταση στην Ευρώπη αυτή τη στιγμή, υπάρχουν περισσότερες χώρες σε περιπέτειες παρά χωρίς περιπέτειες. Οπότε φαίνεται ότι υπάρχει μια απίστευτη δυνατότητα οι χώρες που αντιμετωπίζουν τα μέτρα λιτότητας να συνεργαστούν και να αλλάξουν τους όρους προς τους πιστωτές».

Ήταν πράγματι δυστυχές το γεγονός ότι η συζήτηση στη συνέντευξη Τύπου αλλά και στις υπόλοιπες τοποθετήσεις της κατά την επίσκεψή της, δεν άγγιξε περισσότερο τα οικονομικά ζητήματα της κρίσης και της πολιτικής της διαχείρισης. Ίσως επειδή το νέο της έργο επικεντρώνεται σε μια οικολογική απάντηση στο νεοφιλελεύθερο οικονομικό μοντέλο, η Ναόμι Κλάιν κυρίως έκανε αναλύσεις για την κλιματική αλλαγή, την υπερθέρμανση του πλανήτη και τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Στον Καναδά όπου το περιβαλλοντικό ζήτημα κυριαρχεί στις πολιτικές συζητήσεις, η συγγραφέας καταλαμβάνει με τις θέσεις το ριζοσπαστικό άκρο στο αριστερό φάσμα των διανοουμένων, όμως στην Ελλάδα της κρίσης, το οικολογικό θέμα αντιμετωπίζεται ως πλευρά της επίθεσης και όχι ως κύριο ζήτημα.

Πάντως, από τη σύντομη επίσκεψή της στην Ελλάδα, η Ναόμι Κλάιν απέδειξε το πόσο εύκολα μπορεί να κινείται άνετα μεταξύ δύο κόσμων, του επίσημου και του εναλλακτικού. Το μεσημέρι του Σαββάτου υπέγραφε βιβλία στο Public για τους αναγνώστες της, το βράδυ μιλούσε σε φεστιβάλ του αντιεξουσιαστικού χώρου. Εκτός από τη συνέντευξη Τύπου σε εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης, παραχώρησε συνέντευξη στην εκπομπή «Φάκελοι» του Σκάι. Αναλόγως και η κύρια οικολογική οπτική που έχει υιοθετήσει για την κοινωνική αλλαγή, συνδυάζεται με μια ριζοσπαστική αντίληψη των διεθνών σχέσεων, όπως αποκαλύπτει η θέση της για το ευρώ.

(Δημοσιεύτηκε στο Πριν, 2/6/2013)

Τα αντιεξουσιαστικά ρεύματα στο φως της μαρξιστικής κριτικής

Σύντομο και περιεκτικό, μάχιμο αλλά όχι εξαντλητικό, το νέο έργο που έχει στις προθήκες του το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο από τον Τζον Μόλινιου (John Molyneux), Αναρχισμός, μια μαρξιστική κριτική, δίνει εμπεριστατωμένα επιχειρήματα στον αναρχικό τρόπο σκέψης και δράσης. Η έκδοση των περίπου 100 σελίδων έρχεται να απαντήσει στην αυξανόμενη επιρροή των αυτόνομων και αντιεξουσιαστικών ρευμάτων σε όλη την Ευρώπη και τον κόσμο, που συναντάται με ιδιαίτερη ορμή στη χώρα μας μετά τον Δεκέμβριο του 2008. «Οι αναρχικές ιδέες σε όλες τις διάφορες εκδοχές τους δεν συνιστούν αποτελεσματικό τρόπο για να αλλάξει κανείς τον κόσμο», είναι το βασικό επιχείρημα του βιβλίου με τα λόγια του συγγραφέα του, που επιχειρεί μια αξιοσημείωτη επισκόπηση όλων των κεντρικών επιχειρημάτων που προβάλλει το «μπλακ μπλοκ» έναντι των μαρξιστών από την εποχή του Μπακούνιν μέχρι και τα γεγονότα της πλατεία Ταχρίρ.

Το βιβλίο επιχειρεί τηλεγραφική απάντηση στα σημεία κριτικής που έθεσαν σύγχρονοι διανοητές με μεγάλη επιρροή, όπως οι Νέγκρι και Χαρντ αλλά και ο Τζον Χόλογουεϊ

«Ο αναρχισμός είναι ένα κινούμενος στόχος», επισημαίνει ο Τζον Μόλινιου, αναφερόμενος στις αμέτρητες παραλλαγές και τάσεις του ρεύματος στο οποίο ασκεί κριτική. Χαρακτηριστικό της γραφής του πάντως είναι μια συντροφική διάθεση, σαν το σύντομο αυτό βιβλίο να απευθύνεται όχι μόνο στους αγωνιστές της Αριστεράς που αναζητούν απαντήσεις στα βέλη της αναρχικής κριτικής, αλλά και στους φορείς των αντιεξουσιαστικών ιδεών.

Ο ίδιος ο συγγραφέας δεν ανήκει στην «ορθόδοξη» τάση του μαρξισμού αλλά στην τροτσκιστική πλευρά. Αυτό διαφαίνεται από την κριτική του σε πλευρές της ιστορίας του «υπαρκτού σοσιαλισμού»: Όταν υποστηρίζει ότι «τα κόμματα που ισχυρίζονταν ότι είναι μαρξιστικά, λενινιστικά και εργατικά υπήρξαν τα βασικά όργανα καταπίεσης και εκμετάλλευσης εκατοντάδων εκατομμυρίων εργαζομένων στα λεγόμενα κομμουνιστικά κράτη». Αλλά και όταν διαφοροποιείται πλήρως από τη γραμμή για κυβερνήσεις λαϊκού μετώπου τη δεκαετία του ’30 σημειώνοντας για την Ισπανία ότι αυτή η κυβέρνηση ήταν «αφοσιωμένη στη διατήρηση της ατομικής ιδιοκτησίας και της καπιταλιστικής κοινωνικής τάξης πραγμάτων».

Αρετή του βιβλίου είναι ότι καταπιάνεται αναλυτικά με διαχρονικά ακανθώδη ζητήματα: Τη γραφειοκρατικοποίηση της ηγεσίας, τις αυταρχικές πρακτικές των μπολσεβίκων που οδήγησαν στα γεγονότα της Κροστάνδης, την επαναστατικότητα ή το «συμβιβασμένο χαρακτήρα» της εργατικής τάξης, τη συμμετοχή στις εκλογές. Παρά τη χαρακτηριστική συντομία του δοκιμίου, επιχειρείται τηλεγραφική απάντηση στα σημεία κριτικής που έθεσαν σύγχρονοι διανοητές με μεγάλη επιρροή, όπως οι Νέγκρι και Χαρντ αλλά και ο Τζον Χόλογουεϊ. Ξεχωριστή μνεία γίνεται επίσης για τον «λάιφσταϊλ αναρχισμό», μια ειλικρινής και πρωτότυπη ματιά στα σημερινά ρεύματα που διακρίνει κανείς σε τμήματα της νεολαίας.

(Δημοσιεύτηκε στο Πριν, 9-9-2012)

Catastroika: Η μαύρη βίβλος των ιδιωτικοποιήσεων

Τι κοινό έχει η Σοβιετική Ένωση της κατάρρευσης, οι πρώτες μέρες της ενωμένης Γερμανίας, το Παρίσι του δημάρχου Ζακ Σιράκ και η Ελλάδα του Μνημονίου; Το πάθος των ιδιωτικοποιήσεων. Ιδεολογική εμμονή ή συμφεροντολογική επιταγή, το φετίχ του ιδιωτικού τομέα που κατανικά τον ανεπαρκή δημόσιο, στο όνομα του ανταγωνισμού, του χρέους και του αγίου κέρδους είναι το κληροδότημα της μετασοβιετικής εποχής. Την απομυθοποίηση αυτού του πάθους ορισμένων ανέλαβε με όλη την αναγκαία αναιρετική ματιά η ομάδα του Debtocracy, δηλαδή η Κατερίνα Κιτίδη, ο Άρης Χατζηστεφάνου και ο Λεωνίδας Βατικιώτης, με το νέο τους ντοκιμαντέρ, Catastroika, που κυκλοφορεί στο ίντερνετ (www.catastroika.gr) και προβάλλεται δημόσια χωρίς δικαιώματα χρήσης και αναμετάδοσης.

Από το Ανώτατο Σοβιέτ στο Τσάμπιονς Λιγκ

Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθος όσων διακυβεύονται σήμερα στην Ελλάδα της πλήρους εκποίησης, οφείλει να δει όλο το ψηφιδωτό του νεοφιλελευθερισμού. Μπορεί να ξενίζει που τα πρώτα πλάνα της Catastroika εστιάζουν στις παγωμένες εκτάσεις της Ρωσίας, όμως εκεί εδράζεται το πρώτο μεγα-πείραμα ιδιωτικοποιήσεων: «Με 1 ή 2 εκατομμύρια δολάρια αγόραζες επιχειρήσεις που μόνο ο σκελετός τους άξιζε εκατοντάδες εκατομμύρια ή ακόμη και δισ. δολάρια», λέει στο φακό του ντοκιμαντέρ ο Αλ. Μπουγκάλιν, Ρώσος οικονομολόγος και ακαδημαϊκός, ρίχνοντας φως στον τρόπο με τον οποίο έγιναν οι αμύθητες περιουσίες ανθρώπων όπως ο Αμπράμοβιτς, που πριν λίγες ημέρες πανηγύριζε την κατάκτηση του Τσάμπιονς Λιγκ με την αγγλική ομάδα που κατέχει. «Ήταν ο πλήρης αποδεκατισμός ενός έθνους», συνοψίζει την πικρή ιστορία της διάλυσης του σοβιετικού κράτους η Ναόμι Κλάιν.

Η επίσκεψη στη Μόσχα όμως έχει ένα άλλο βασικό συμπέρασμα: Το νεοφιλελεύθερο πείραμα της απορρύθμισης και των ιδιωτικοποιήσεων είναι ξένο προς τη δημοκρατία. Οι σαρωτικές ιδιωτικοποιήσεις του 1994 στη Ρωσία δεν θα ήταν δυνατές χωρίς να έχει προηγηθεί το πραξικόπημα του Μπορίς Γέλτσιν ένα χρόνο νωρίτερα, είναι το συμπέρασμα ενός Ρώσου ειδικού. Άλλωστε, «τα πρώτα πειράματα του νεοφιλελευθερισμού δεν είχαν καμία σχέση με τη δημοκρατία», όπως καταθέτει η Ναόμι Κλάιν, σημειώνοντας ότι το μόνο έδαφος που βρήκε η σχολή του Σικάγο για να εφαρμόσει τα δόγματά της ήταν η Χιλή του Αουγκούστο Πινοτσέτ και η Τουρκία του στρατηγού Κενάν Εβρέν.

Ποιους πλάκωσε το τείχος του Βερολίνου;

Από τις στρατιωτικές χούντες του ’80 στην Ελλάδα του Παπαδήμου δεν είναι τόσος δρόμος όσος εξαρχής φαίνεται. Μεσολαβεί η Αγγλία της Μάργκαρετ Θάτσερ που έφερε στη δυτική Ευρώπη τη «μόδα» των αποκρατικοποιήσεων. Το «εισιτήριο» που πλήρωσαν οι Ευρωπαίοι εργαζόμενοι για την είσοδό τους στην εποχή της απορρύθμισης ήταν φυσικά η διάλυση των συνδικάτων και της εργατικής νομοθεσίας, όπως αρχετυπικά αποτυπώθηκε στο τσάκισμα των Άγγλων ανθρακωρύχων και του αγώνα τους. Ο Κεν Λόουτς, ο δημιουργός της εργατικής ταινίας «Ο Πολ, ο Μικ και οι άλλοι» (Navigators) του 2001 εξηγεί στην κάμερα το δράμα του ιδιωτικού σιδηρόδρομου.

Επόμενος σταθμός στο ιδιωτικοποιημένο τρένο του νεοφιλελευθερισμού και στον αποκαλυπτικό φακό του Catastroika, η πρώην Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας. Το «καταστροφικό πείραμα», ένα «ιστορικά τραγικό γεγονός», η επιδρομή δηλαδή της Τρόιχαντ, της εταιρείας που ανέλαβε να ξεπουλήσει ό,τι κρατικό υπήρχε στο ανατολικό γερμανικό κράτος, αποδεικνύεται ότι δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένα μεγάλο πλιάτσικο. Το Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου δεν είναι παρά η ελληνική Τρόιχαντ, υποστηρίζει βάσιμα το Catastroika. Με τις απαραίτητες δόσεις απολυταρχίας, στο πρόσωπο του τραπεζίτη – πρωθυπουργού Παπαδήμου.

Zoom out στα ελατήρια του κέρδους

Ένα τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ συνήθως κρίνεται από την τεχνική του αρτιότητα. Στο πεδίο αυτό, η ομάδα του Catastroika δίνει επιτυχώς εξετάσεις, έχοντας πρωτότυπη μουσική, άποψη στο καδράρισμα και την αντικομφορμιστική ευγένεια να μην εμφανίζονται στα πλάνα τα πρόσωπα των συντελεστών. Ωστόσο, το πραγματικά αξιέπαινο είναι ότι ο λόγος δίνεται στους ανθρώπους του μόχθου: Στον πρόεδρο των εργαζομένων της εταιρείας ύδρευσης της Θεσσαλονίκης, στον εργάτη των ορυχείων της ΔΕΗ. Οι μαρτυρίες αυτές, που αποκαλύπτουν πόσους θανάτους το χρόνο κοστίζει η πολιτική ανάθεσης εργασιών της ΔΕΗ σε εργολάβους, που κατονομάζουν τις διασυνδέσεις μεταξύ της ιδιωτικοποίησης του νερού και του ΔΝΤ, είναι το ακατέργαστο διαμάντι του ντοκιμαντέρ που δίνει και όλη την αξία, πέρα από την πολιτική και επιστημονική τεκμηρίωση. Δεν είναι τυχαίο από αυτή την άποψη ότι προεκλογικές συγκεντρώσεις σε ένα ευρύ φάσμα της Αριστεράς φιλοξένησαν ως επιχείρημα το Catastroika.

Το πωλητήριο στη δημόσια περιουσία δεν είναι μια ελληνική εξαίρεση, ακριβώς όπως δεν είναι και το δημόσιο χρέος. Η οξύνοια να ανοίγεις το πλάνο, να αναγνωρίζεις τα πολιτικά ελατήρια και τα προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα, αυτή είναι η ουσία της δημοσιογραφίας που υπηρετεί με υποδειγματικό τρόπο η ομάδα του Catastroika.

Δείτε το Catstroika

(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αναιρέσεις, τεύχος 18, Άνοιξη 2012)


Η επιστροφή των κλασικών


Σφυροδρέπανο; Κόκκινο χρώμα; Αυτό που μια δεκαετία πριν για τους γραφίστες στα ατελιέ των εκδοτικών οίκων θα ήταν η τελευταία λύση, σε καταχωνιασμένους υποφακέλους, αφού ένα εμπορικό εξώφυλλο βιβλίου που προορίζεται για τα «ευπώλητα» είχε άλλες προδιαγραφές, τώρα έχει ανέβει στην «επιφάνεια εργασίας». Οι κλασικοί του μαρξισμού έρχονται με δραματικό τρόπο στην επικαιρότητα, ακολουθώντας την ανάγκη των σκεπτόμενων ανθρώπων να ψηλαφίσουν μια λύση πέρα από τη σημερινή πραγματικότητα.

Συνέχεια

Η Αριστερά απέναντι στη μετανάστευση


«Είμαι άνθρωπος, τίποτε το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο», έγραψε το 2ο αι. π.Χ. ο Τερέντιος, ο μεγαλύτερος Ρωμαίος κωμωδιογράφος. Οι αντιθέσεις και συγκρούσεις που αναπτύσσονται σήμερα στις κοινωνίες της Δύσης με τα σύγχρονα μεταναστευτικά ρεύματα οδηγούν στην αντιστροφή του ρητού: «Είμαι ξένος, τίποτε δεν μου είναι ανθρώπινο». Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ο Τερέντιος υπήρξε δούλος που έγινε απελεύθερος. Σήμερα, σε αντίθεση με την αρχαιότητα, «δεύτερη ευκαιρία» για μια ανθρώπινη ζωή στους μετανάστες πολύ σπάνια δίνεται. Όσο μάλιστα επιτείνεται η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση, τόσο βάσιμα μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι αντιθέσεις αυτές θα οξύνονται.

Η κρίση οξύνει τις αντιθέσεις

Το Συμβούλιο της Ευρώπης προχώρησε την προηγούμενη εβδομάδα στην εκτίμηση ότι τουλάχιστον μισό εκατομμύριο άνθρωποι επιθυμούν να εγκαταλείψουν την εμπόλεμη ζώνη της Λιβύης, να περάσουν στα γειτονικά κράτη και από εκεί να φτάσουν στην Ευρώπη. Την προηγούμενη Κυριακή δημιουργήθηκε σοβαρό διπλωματικό επεισόδιο μεταξύ Γαλλίας και Ιταλίας, καθώς οι γαλλικές αρχές σταμάτησαν ένα κομβόι μεταναστών προερχόμενο από την Ιταλία με όλα τα απαραίτητα έγγραφα στα σύνορα. «Μια επαίσχυντη συμπεριφορά από την πλευρά της Γαλλίας και μια κραυγαλέα παραβίαση της συμφωνίας του Σένγκεν», χαρακτήρισε το περιστατικό ο βρετανικός Ιντιπέντεντ, που έδωσε το δίκιο στην ιταλική κυβέρνηση, η οποία πλέον βρίσκεται κατάσταση πανικού εξαιτίας της άφιξης πάνω από 25.000 μεταναστών από τη Βόρεια Αφρική μόνο μέσα στους τελευταίους μήνες. Η Ιταλία πράττοντας το αυτονόητο, εξέδωσε χιλιάδες προσωρινές άδειες παραμονής, που επιτρέπουν στους κατόχους τους να ταξιδεύουν ελεύθερα εντός της Ευρώπης. Οπότε μετέτρεψε το πρόβλημά της σε πρόβλημα όλων. Σύμφωνα με έκθεση που υπέβαλλε Ολλανδή ευρωβουλευτής των σοσιαλιστών, πάνω από 23.000 άνθρωποι έφυγαν από την Τυνησία κι έφτασαν στο μικρό ιταλικό νησί Λαμπεντούζα, που έχει μόλις 5.000 κατοίκους!

Ανάλογος πανικός έχει καταλάβει και την ελληνική κυβέρνηση. «Πρέπει να πούμε στον κόσμο την αλήθεια. Η κατάσταση δεν θα είναι ποτέ πια όπως ήταν στο παρελθόν», είπε η υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, Άννα Νταλάρα, μιλώντας πριν λίγες ημέρες στο πλαίσιο συνεδρίου για θέματα Ασφάλειας και Άμυνας με θέμα την παράνομη μετανάστευση. Η υφυπουργός επιβεβαίωσε ότι ακρογωνιαίος λίθος της μεταναστευτικής πολιτικής είναι η αστυνόμευση και οι απελάσεις, ενώ επίκειται και νέο αυστηρότερο πλαίσιο. Με ανάλογο πνεύμα ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη, Χρήστος Παπουτσής, είπε ότι με την ενσωμάτωση του Λιμενικού Σώματος και της Ελληνικής Ακτοφυλακής στο υπουργείο του, συγκροτείται ένα ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικής ασφάλειας. Μόνο η Αριστερά, η δύναμη που πρέπει να εκφράσει ως συνείδηση αλλά και υλική δύναμη την εργαζόμενη πλειοψηφία όλης της Γης δεν διαθέτει «ολοκληρωμένο σύστημα» αντιμετώπισης του φαινομένου.

«Σεβασμό στο δικαίωμα της απεργίας» ζητούν 10.000 διαδηλωτές στο Παρίσι, σε απεργία των «χωρίς χαρτιά» τον Νοέμβριο του 2009. Πηγή: Photothèque rouge

Τι πρόσημο έχει η μετανάστευση; Ακόμη και εντός της Αριστεράς οι γνώμες ποικίλλουν σε μια ευρύτατη γκάμα αποχρώσεων: Από το χαρακτηρισμό του φαινομένου ως «ευλογία» μέχρι την υιοθέτηση ξενοφοβικών θέσεων και προτάσεων. Χαρακτηριστικότερη όμως είναι η τάση που παρακάμπτει μια ιδεολογική και φιλοσοφική τοποθέτηση απέναντι στο σύγχρονο αυτό κοινωνικό φαινόμενο, προκρίνοντας μια άμεση πολιτική της πράξης, με περισσότερο ανθρωπιστικά χαρακτηριστικά. Άλλη πάλι θέση συνοψίζεται στο σύνθημα «σύνορα ανοιχτά για την εργατιά»: Μια αφελής θεώρηση που θέλει να απαντήσει στην κατασταλτική πολιτική των κρατών με την άλλη όψη του νομίσματος. Είναι όμως η επιτακτικότητα του ζητήματος τέτοια στην ημερήσια διάταξη τη πολιτικής επικαιρότητας, που η αοριστία πλέον δεν συγχωρείται.

Κι αυτό γιατί δεν βρισκόμαστε πλέον στη μετανάστευση της εποχής του Μαρξ ή του Λένιν. Τα μεταναστευτικά κύματα των δύο προηγούμενων αιώνων συνδεδεμένα με την αποικιοκρατία και το βιομηχανικό καπιταλισμό είχαν άλλη κλίμακα. Σήμερα εξελίσσεται ένα εκρηκτικό φαινόμενο, παράγωγο της σύγχρονης εποχής, συνδεδεμένο με την παγκοσμιοποίηση και την παγκόσμια οικονομική κρίση. Είμαστε μάρτυρες του μεγαλύτερου μεταναστευτικού ρεύματος στην ιστορία, με νέα χαρακτηριστικά. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι σύμφωνα με την έκθεση που εξέδωσε ο ΟΗΕ για τη νέα χιλιετία, 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι στην υφήλιο είναι υποχρεωμένοι να ζουν με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα. Και οι αβυσσαλέες ανισότητες δεν υφίστανται μόνο μεταξύ κρατών αλλά και εντός των ίδιων των ανεπτυγμένων χωρών: Εκεί που ζει και αναπτύσσεται σε μια σκοτεινή ζώνη του κοινωνικού λυκόφωτος ένας τέταρτος κόσμος της φτώχειας. Όλα αυτά αποτελούν την πρώτη ύλη για μια ποιοτικά νέα κατάσταση.

Αυτό που πολύ συχνά ξεχνιέται είναι η διπλή φύση της μετανάστευσης. Από τη μια μεριά το φαινόμενο αυτό οδηγεί στην ομογενοποίηση της παγκόσμιας εργατικής τάξης, μια τάση που είναι εν δυνάμει επαναστατική. Το αίτημα για προλεταριακό διεθνισμό υπάρχει στη φαρέτρα του μαρξισμού από τη ληξιαρχική πράξη γέννησής του, το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος των Μαρξ και Ένγκελς, στην περίφημη φράση «προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε». Δεν είναι λίγοι εκείνοι που σήμερα βλέπουν αυτή την επαναστατική προτροπή να παίρνει υλική υπόσταση στις μεταναστευτικές ορδές που οργώνουν την υφήλιο και συνενώνονται στα αστικά κέντρα των ανεπτυγμένων χωρών. Ωστόσο, υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, που είναι ως γνωστόν και πάντα αθέατη στο γυμνό μάτι. Η δεύτερη φύση του φαινομένου προκύπτει από τους ενδοαστικούς ανταγωνισμούς σε μια χώρα, από τους ενδοϊμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς που απλώνονται σε όλο τον πλανήτη και συντελούν τελικώς στον ευνουχισμό αυτού του «δυνάμει» χαρακτηριστικού. Ο νόμος του ανταγωνισμού που κυριαρχεί στον καπιταλισμό παρεμβαίνει και την ομογενοποίηση της εργατικής τάξης τη σπρώχνει προς τα κάτω, συμπιέζοντας τους μισθούς. Ο νεολογισμός «κινεζοποίηση» περιγράφει αυτό ακριβώς το φαινόμενο στην πιο ακραία του μορφή, τους μισθούς δηλαδή που εξασφαλίζουν απλώς την υλική επιβίωση. Για το λόγο αυτό, το φαινόμενο της μετανάστευσης στις μέρες μας δεν έχει τίποτα από την επαναστατική του δυναμική, παρά είναι στην ουσία του αντιδραστικό.

Τι γίνεται στις χώρες προέλευσης των μεταναστών; Η μαζική φυγή του εργατικού δυναμικού εκτονώνει την εκρηκτική συνήθως ανεργία και κατ’ αυτό τον τρόπο διευκολύνεται το έργο των κυβερνήσεων στην αντιμετώπιση των τάσεων για εξέγερση. Κατ’ αυτό τον τρόπο όμως αδυνατίζουν τα κινήματα που ζητούν κοινωνική αλλαγή ή μεταρρυθμίσεις. Ανάγεται σε μοντέλο ζωής και ενθαρρύνεται η ατομική λύση, ο μοναχικός δρόμος προς τη σωτηρία, μακριά από τα κοινά συμφέροντα που δένουν ένα λαό και μια εθνική εργατική τάξη.

Όμως και στις χώρες υποδοχής, κανείς δεν μπορεί να κλείνει τα μάτια για τις συνέπειες του μεταναστευτικού φαινομένου. Η μαζική εισροή μεταναστών αξιοποιείται αντικειμενικά από το κεφάλαιο για να ρίξει την τιμή της εργατικής δύναμης. Υπό την ανοχή φυσικά των κρατικών αρχών (όπως η Επιθεώρηση Εργασίας, τα υπουργεία κ.λπ.) δημιουργείται μια παράλληλη «βάρδια» εργαζομένων, χωρίς πολιτικά και συνδικαλιστικά δικαιώματα, με εξευτελιστικούς μισθούς και μεροκάματα, που επιβιώνουν τελικώς λαθραία και στη «σκιά» της εργατικής νομοθεσίας, αλλά και οποιασδήποτε νομοθεσίας. Το γεγονός αυτό δεν είναι μονοσήμαντο. Από τη μία μεριά θέτει το επιτακτικό καθήκον στην Αριστερά να παλέψει για την άρση των ανισοτήτων αυτών, από την άλλη όμως συνιστά ένα γερό χτύπημα στην ντόπια εργατική τάξη για όσο διάστημα η κατάσταση αυτή συντηρείται. Πρώτον, διαιρεί σε κατηγορίες και διασπά την ενότητα των εργαζομένων, κάτι που φυσικά επιδιώκουν αντικειμενικά οι εργοδότες. Δεύτερον, οι μάζες των κακοαμοιβόμενων μεταναστών συγκροτούν έναν πολυάριθμο εφεδρικό «στρατό» που χτυπά τα κεκτημένα εργατικά δικαιώματα. Συνιστούν δηλαδή ένα εργαλείο κοινωνικού ντάμπινγκ.

Στη διαπίστωση ότι η μετανάστευση είναι στις μέρες μας πρωτίστως αντιδραστικό φαινόμενο, διατυπώνονται ορισμένες ενστάσεις. Πρώτη ένσταση: «Είναι πρωτίστως άνθρωποι σε ανάγκη που χρειάζονται την αλληλεγγύη μας». Κανείς φυσικά δεν θα διαφωνήσει με αυτό. Πρέπει να γίνει όμως ένας ουσιώδης διαχωρισμός: Ένα ζήτημα είναι το ίδιο το μεταναστευτικό φαινόμενο στη σύγχρονη εποχή και πώς κανείς το αντιμετωπίζει. Ένα άλλο ζήτημα αποτελεί η στάση απέναντι στους ανθρώπους που καλώς ή κακώς βρέθηκαν στον τόπο μας και ζητούν δουλειά και δικαιώματα. Μια συνεπής στάση μπορεί να συνοψισθεί στη φράση «κατά της μετανάστευσης αλλά υπέρ των μεταναστών», με την ίδια έννοια που η Αριστερά παλεύει κατά της ανεργίας αλλά υπέρ των ανέργων.

Δεύτερη ένσταση: «Η ιστορία του ανθρώπου από τα πρώτα βήματά του πάνω στη Γη είναι συνυφασμένη με τις μετακινήσεις και μεταναστεύσεις». Το γεγονός αυτό δεν συνιστά σε καμία περίπτωση συνηγορία υπέρ των μεταναστεύσεων. Πρώτον, επειδή από τη αυγή της ανθρωπότητας μέχρι τις μέρες μας ήταν η ανάγκη για επιβίωση που έσπρωχνε σε αναζήτηση καλύτερης τύχης. Δεύτερον, επειδή και άλλα φαινόμενα συνοδεύουν τον άνθρωπο για χιλιετίες, το γεγονός αυτό όμως δεν τα κατατάσσει σε όσα θέλει να κρατήσει ο κόσμος μας: Κορυφαίο παράδειγμα οι πόλεμοι, οι αιμοτοχυσίες και οι αλληλοσφαγές. Μήπως αυτά είναι προοδευτικά φαινόμενα;

Τρίτη ένσταση: «Αν τάσσεται κανείς με το αίτημα για κλειστά σύνορα, τότε υποστηρίζει τους αιματοβαμμένους φράκτες του Παπουτσή». Η θέση αυτή διαστρεβλώνει την πραγματικότητα. Οι φράκτες στον Έβρο και οι ένοπλες περιπολίες της Frontex και των ντόπιων συνοριοφυλάκων πρέπει διαμιάς να καταργηθούν. Όχι μόνο επειδή ευθύνονται για θανάτους ανθρώπων. Αλλά και επειδή η μετανάστευση είναι τέτοιο ορμητικό ποτάμι που η ροή της δεν σταματά με τέτοια αστυνομικού τύπου μέτρα. Όπως το νερό κυλά μέσα από τα δάχτυλα, έτσι και ένας φράχτης 2,5 χιλιομέτρων δεν αρκεί για μια γραμμή 200 χιλιομέτρων από χερσαία μόνο σύνορα. Ο στόχος άλλωστε της καταστολής αυτού του τύπου βρίσκεται εντός συνόρων: Στο να φύγει η προσοχή από τη δραματική κοινωνική πραγματικότητα που πλήττει την εργαζόμενη πλειοψηφία και να εστιαστεί στο αστυνομικό κυνήγι ενός αόρατου εχθρού που λειτουργεί επιπλέον ως αποδιοπομπαίος τράγος.

Συνεπώς, το μεταναστευτικό δεν είναι πρόβλημα ρατσισμού ή έλλειψης ανθρωπιάς. Έχει την καρδιά του στο ευρύτερο ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης και εκεί βρίσκεται και η λύση του. Οι μετανάστες άλλωστε δεν έχουν ανάγκη από μια Αριστερά προστάτη των «μειονοτήτων» οι οποίες απλώς στερούνται κάποιων δικαιωμάτων και γίνονται στόχος ακραίων δεξιών και φασιστικών επιθέσεων. Όσο η συζήτηση του μεταναστευτικού εξαντλείται σε αυτό το επίπεδο, τόσο πετυχαίνει ένα ευφυές σχέδιο κοινωνικού αυτοματισμού, που θα μπορούσε να πάρει τον κωδικό τίτλο «Εξάρχεια εναντίον Αγίου Παντελεήμονα». Η αντιπαράθεση των «άκρων» όπως εξελίσσεται μέχρι σήμερα η πάλη για την υπεράσπιση των μεταναστών, αφήνει τον κατάλληλο χώρο για να επικρατήσει τελικώς μια «μέση» υποτίθεται νηφάλια κυβερνητική παρέμβαση, των ΜΑΤ, της τάξης και της αντεργατικής πολιτικής που αγγίζει όλους. Η αντιπαράθεση με την ακροδεξιά είναι μέρος του γενικότερου δημοκρατικού ζητήματος. Την πάλη δηλαδή για να αποκαλυφθεί και να εξουδετερωθεί το παρακράτος των τραμπούκων και των παρακολουθήσεων, ο παρακρατικός εκτελεστικός βραχίωνας τύπου Χρυσής Αυγής, αλλά και το μιντιακό υπερκράτος των επιχειρηματιών που συντονίζει τις επιθέσεις όλων των παραπάνω.

Ο Νέγκρι και οι «μετακινήσεις του πλήθους»
ΑΤΑΞΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΑΣΚΟΥΝ ΓΟΗΤΕΙΑ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Οι Τόνι Νέγκρι και Μάικλ Χαρντ γράφουν στο πολύ γνωστό έργο τους Αυτοκρατορία: «Μέσω της κυκλοφορίας, το πλήθος επανιδιοποιείται το χώρο και αυτοσυγκροτείται ως ενεργό υποκείμενο. Οι κινήσεις αυτές συχνά συνεπάγονται ως αντίτιμο φρικτές δοκιμασίες, ταυτόχρονα όμως ενέχουν μια επιθυμία απελευθέρωσης οποία δεν κατασιγάζεται παρά μόνον επανιδιοποιούμενη νέους χώρους». Μιλούν για τα μεταναστευτικά κύματα. Και συνεχίζουν: «Το πλήθος αποκτά τη δύναμη να βεβαιώσει την αυτονομία του ταξιδεύοντας και εκφραζόμενο μέσω ενός μηχανισμού εκτεταμένης, εγκάρσιας εδαφικής επανιδιοποίησης». Οι λέξεις-κλειδιά στο παραπάνω απόσπασμα αλλά και σε όλο το έργο του Νέγκρι είναι «κυκλοφορία», «κίνηση», «ταξιδεύω». Ο όρος «μετακίνηση του πλήθους» αντικαθιστά τον όρο «μετανάστευση» σε ολόκληρο το βιβλίο των 600 σελίδων. Γι’ αυτό άλλωστε και το αίτημα που διατυπώνουν οι συγγραφείς είναι «απεριόριστες διαδρομές» και «παγκόσμια υπηκοότητα».

Είναι αυτή η ιδεολογική και θεωρητική βάση για τις σύγχρονες απόψεις που αποδίδουν στη μετανάστευση μια απελευθερωτική δήθεν διάσταση και αρνούνται την αντιδραστική της φύση. Οι θέσεις αυτές παραβλέπουν με χαρακτηριστική αφέλεια το γεγονός ότι ελατήριο όλων των μεταναστεύσεων της ιστορίας υπήρξε η ανάγκη, η έλλειψη πόρων για επιβίωση, ο πόλεμος και οι φυσικές καταστροφές. Με ένα μοντέλο που μοιάζει να προέκυψε με βάση τις σύγχρονες μετακινήσεις των φοιτητών και των ακαδημαϊκών από χώρα σε χώρα της Δυτικής Ευρώπης και της Αμερικής, ερμηνεύεται μια από τις πιο δραματικές σελίδες της ανθρώπινης ιστορίας. Πρόκειται βέβαια για αταξικές αναλύσεις, που στη θέση των κοινωνικών τάξεων ως δημιουργών της ιστορίας τοποθετούν ένα ανώνυμο και ομογενοποιημένο «πλήθος».

Παρόλ’ αυτά, οι θέσεις αυτές ασκούν μεγάλη γοητεία σήμερα στην ελληνική Αριστερά. Σε πρόσφατη εκδήλωση της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ για το μεταναστευτικό, ο Αλέξης Τσίπρας μετά από σχετική ερώτηση του Πριν, δήλωσε υπέρ του Νέγκρι και εξήγησε: «Η ανθρωπότητα εξαρχής στηρίχθηκε στις μετακινήσεις. Δεν μπορούμε να πούμε λοιπόν ότι η βάση της ιστορίας είναι αντιδραστική». Όμως και αλλού επιβιώνουν λαθραία οι απόψεις του Νέγκρι: Όταν ακούγεται το σύνθημα «σύνορα ανοιχτά για την εργατιά». Όταν από το δράμα τη μετανάστευσης και της προσφυγιάς τονίζεται ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της παρουσίας τους, σαν η παρουσία τους να οφείλεται σε διάθεση για γιορτή. Αλλά και κάθε φορά που υποχωρεί η ταξική οπτική στο φαινόμενο, για χάρη της ανθρωπιστικής προσέγγισης.

Κατάργηση του συστήματος που γεννά μετανάστες
ΚΑΝΕΙΣ ΧΩΡΙΣ ΧΑΡΤΙΑ

Το πρωταρχικό διεθνιστικό καθήκον είναι να χτυπηθούν και να εκλείψουν οι αιτίες που οδηγούν στη μετανάστευση. Να ανατραπεί δηλαδή το σύστημα που γεννά φτώχεια και εξαθλίωση σε όλο και μεγαλύτερο κομμάτι του πλανήτη και σπρώχνει τις απελπισμένες μάζες σε αναζήτηση ενός αμφίβολου μέλλοντος. Πιο άμεσο αίτημα είναι να σταματήσουν οι ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις που σπέρνουν τον τρόμο, το θάνατο και δημιουργούν αντικειμενικά τα μεγάλα μεταναστευτικά κύματα. Με αυτή την έννοια, ένα άμεσο και διεθνιστικό ζήτημα πάλης είναι να σταματήσει η εμπλοκή της χώρας στον ιμπεριαλιστικό μηχανισμό που διεξάγει και σήμερα πολέμους και να επιστρέψουν τα στρατεύματα από τη Λιβύη, το Αφγανιστάν και τις άλλες εστίες πολέμου.

Τι γίνεται όμως με όσους μετανάστες έχουν διαβεί το Ρουβίκωνα και βρίσκονται ήδη στη χώρα μας; Φυσικά προέχει να αρθεί η πολυπλόκαμη εκμετάλλευσή τους. Εκμετάλλευση από το κράτος που τους θέλει ημιπαράνομους για να μην έχουν πολιτικά δικαιώματα. Εκμετάλλευση από τους εργοδότες για να τους πληρώνουν μαύρα. Εκμετάλλευση από τους δουλέμπορους για να θησαυρίζουν σε βάρος τους.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, οι μη κοινοτικοί μετανάστες στη χώρα μας είναι 800.000. Η πλειοψηφία τους ζει και εργάζεται για χρόνια στη χώρα. Πάνω από τους μισούς, 400.000 άτομα, είναι αυτοί που δεν έχουν χαρτιά. Άλλο στοιχείο λέει ότι 150.000 μετανάστες από το 2008 έχουν χάσει το δικαίωμα για άδεια παραμονής λόγω κρίσης. Ο λόγος; Ότι η άδεια παραμονής συνδέεται με τα ένσημα που παρουσιάζουν. Αν είναι κάτω από έναν αριθμό, στερούνται την άδεια.

Πρώτο μέτρο λοιπόν είναι η νομιμοποίηση όλων χωρίς όρους. Κανείς μετανάστης χωρίς χαρτιά, κανένας εργαζόμενος χωρίς ασφάλιση. Το συγκεκριμένο μέτρο είναι αυτό που μπορεί να ανακουφίσει την κατάσταση: Να χτυπήσει τη μαύρη εργασία και το κοινωνικό ντάμπινγκ, ενώ είναι προϋπόθεση για να υπάρχουν ίσα μεροκάματα και ίσα δικαιώματα. Χτυπάει επιπλέον το δουλεμπόριο και αίρει τους διαχωρισμούς με την ντόπια εργατική τάξη. Δεύτερο μέτρο είναι η κατάργηση της κατάπτυστης συνθήκης «Δουβλίνο ΙΙ». Σε αυτό το σημείο η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ έχει πολύ βαριές ευθύνες. Το 2003 ο Κώστας Σημίτης ως πρωθυπουργός και ο Γιώργος Παπανδρέου ως υπουργός Εξωτερικών υπέγραψαν να γίνει η χώρα μας αποθήκη ανθρώπων. Χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες που έχουν άλλο προορισμό παραμένουν εγκλωβισμένοι λόγω της συνθήκης «επαναπροώθησης στη χώρα εισόδου». Όπως έδειξε το παράδειγμα της Ιταλίας, η πίεση από τις μεταναστευτικές ροές μπορεί να μετριαστεί σε σημαντικό βαθμό αν εφοδιαστούν οι άνθρωποι με ταξιδιωτικά ντοκουμέντα και αφεθούν να προχωρήσουν στον πραγματικό τους προορισμό. Τρίτο μέτρο είναι η οργάνωση των μεταναστών στα συνδικάτα και σε όλα τα μαζικά όργανα πάλης, για να αρθούν οι τεχνητοί διαχωρισμοί στο σώμα της εργατικής τάξης. Από αυτή την άποψη είναι σημαντικό λάθος να ιδρύονται συνδικάτα με βάση την εθνικότητα, που συντηρούν και αναπαράγουν τις διαιρέσεις. Τέταρτο μέτρο είναι η αξιοπρεπής μεταχείριση των αιτούντων άσυλο και όλων των προσφύγων. Είναι τραγικό το γεγονός ότι ο λόγος που σήμερα κερδίζει έδαφος το αίτημα για να αλλαγή της συνθήκης «Δουβλίνο ΙΙ» είναι η απερίγραπτη κατάσταση στα κέντρα υποδοχής, ειδικά της χώρας μας.

Για όλα τα παραπάνω είναι φυσικά αναγκαία μια βαθύτερη μαρξιστική ανάλυση, κάτι που υπερβαίνει αυτό το κείμενο.

(Δημοσιεύτηκε στο Πριν, 23-4-2011)

Σχόλια – κριτικές:
Indymedia
Gatouleas
Πρωτοβουλία για την Αντισυστημική Αριστερά
Αριστερό Βήμα
Fadomduck
Δημήτρης Αργυρός
Αφορμή